Kulka, kołki i rzut monetą w każdym rzędzie
W XIX wieku brytyjski badacz Francis Galton wymyślił prosty przyrząd: deskę z rzędami kołków. Z góry spada na nią kulka. Na każdym kołku odbija się w lewo albo w prawo, tak jak przy rzucie monetą wypada orzeł albo reszka. Na dole kulka wpada do jednej z przegródek, a numer przegródki to po prostu liczba odbić w prawo.
Na każdym kołku szanse odbicia w lewo i w prawo są pół na pół, a mimo to przegródki nie zapełniają się równo. Żeby zrozumieć dlaczego, wystarczy policzyć drogi. W każdym rzędzie kulka ma dwie możliwości, więc na desce z 12 rzędami trzeba pomnożyć przez siebie dwanaście dwójek. Daje to 4096 różnych dróg na dół. Do skrajnej przegródki prowadzi tylko jedna droga: za każdym razem w lewo. Do środkowej prowadzą aż 924 drogi, czyli 22,6% wszystkich. Wypuść kulki i zobacz, jak z przypadkowych odbić wyrasta przewidywalny kształt.
Deska Galtona
Numer przegródki = liczba odbić w prawo na 12 rzędach
Dlaczego dzwon?
Kształt, który rośnie na desce, przypomina dzwon. Skąd się bierze? Żeby trafić do przegródki o numerze k, kulka musi w 12 rzędach odbić się w prawo dokładnie k razy, w dowolnej kolejności. Liczbę takich dróg matematycy zapisują symbolem Newtona C(12, k). To liczba sposobów, na które można wybrać k odbić w prawo spośród 12. Najwięcej takich dróg prowadzi do środkowych przegródek, więc tam wpada najwięcej kulek. Taki podział wyników nazywa się rozkładem dwumianowym, a na desce pokazuje go pomarańczowa linia.
Im więcej rzędów ma deska, tym bardziej ten schodkowy kształt przypomina gładką krzywą w kształcie dzwonu, nazywaną krzywą Gaussa. Opisuje ona rozkład normalny. To przykład centralnego twierdzenia granicznego. Zgodnie z nim, gdy wynik jest sumą wielu drobnych i niezależnych przypadków, takich jak kolejne odbicia kulki, wyniki wielu prób układają się w przybliżeniu w rozkład normalny. Dlatego krzywa dzwonowa pojawia się tak często tam, gdzie wynik składa się z wielu małych przypadków. Więcej o samej krzywej, jej wzorze i tablicach przeczytasz w artykule o rozkładzie normalnym.
Liczy się też to, ile kulek wypuścisz. Przy 100 kulkach słupki w przegródkach wyraźnie odstają od pomarańczowej linii, a przy kilku tysiącach prawie się z nią pokrywają. Pojedyncza kulka jest nieprzewidywalna. Przewidywalny jest dopiero tłum.
Losowe nie znaczy równomierne
Na desce widać jeszcze jedną prawidłowość. Każde odbicie jest uczciwe, a mimo to wynik, czyli liczba odbić w prawo, nie rozkłada się równo. Tak samo jest z rzutem dwiema kostkami. Na jednej kostce każda ściana ma szansę 1/6. Dwie kostki dają jednak 36 możliwych układów. Sumę 2 daje tylko jeden z nich, dwie jedynki, a sumę 7 aż 6. Możesz to sprawdzić w rzucie kostką: wybierz dwie kostki sześciościenne (w grach oznacza się je skrótem 2K6) i rzuć wiele razy.
Wróćmy jeszcze do samej drogi kulki. To najprostszy spacer losowy, nazywany też błądzeniem losowym, czyli ciąg przypadkowych kroków o równej długości, raz w lewo, raz w prawo. Ten sam model opisuje na przykład ruch cząsteczek w cieczy albo to, ile wygrał lub przegrał gracz, który za każdym razem stawia złotówkę na rzut monetą.
Człowiek jako generator losowości
Skoro przypadek tworzy tak wyraźne wzory, może łatwo go podrobić? Okazuje się, że nie. Psycholodzy od dziesięcioleci badają, jak ludzie wymyślają „losowe” ciągi, na przykład orłów i reszek. Okazuje się, że zbyt często przeskakujemy z orła na reszkę i z powrotem, a unikamy długich serii tego samego wyniku, bo wydają się nam podejrzane. W rzutach prawdziwą monetą długie serie są zaś czymś zwyczajnym. Więcej o nich piszemy w artykule czy rzut monetą to naprawdę 50/50. Poniżej sprawdzisz, jak sam wypadniesz w udawaniu monety.
Czy umiesz udawać monetę?
Wpisz 50 „rzutów” z głowy, tak żeby wyglądały na losowe: przyciskami albo klawiszami O i R. Potem porównamy je z prawdziwą monetą.
Twoje rzuty (0/50)
Dlatego człowiek nie zastąpi prawdziwego generatora losowości. Nie zastąpi go też „sprytny” program, jeśli nie ma źródła entropii, czyli dostępu do naprawdę nieprzewidywalnych danych. Skąd komputer bierze takie dane, wyjaśniamy w artykule skąd komputer bierze losowość.