Prawdziwa moneta: lekka przewaga strony startowej
Moneta wydaje się idealnym losowaniem: dwie strony, równe szanse. Badacze przyjrzeli się jednak temu, co dzieje się z nią w powietrzu. W 2007 roku Persi Diaconis, Susan Holmes i Richard Montgomery opisali fizykę rzutu monetą. Moneta podrzucona kciukiem nie tylko się obraca, ale też lekko chwieje. Przez to w locie dłużej jest zwrócona ku górze stroną startową, czyli tą, która przed rzutem była na wierzchu. Według modelu tych badaczy moneta powinna lądować tą samą stroną do góry w około 51% rzutów.
W 2023 roku zespół Františka Bartoša sprawdził to w praktyce. Kilkudziesięciu uczestników wykonało łącznie 350 757 nagranych rzutów monetami wielu walut. Moneta wylądowała stroną startową do góry w 50,8% rzutów. Autorzy podali też tak zwany przedział wiarygodności 95%, czyli zakres, w którym według ich obliczeń najpewniej mieści się rzeczywisty odsetek takich rzutów. Sięgał on od 50,6 do 50,9%. U jednych uczestników przewaga strony startowej była przy tym wyraźnie silniejsza niż u innych.
Nie miało za to znaczenia, czy na starcie był orzeł, czy reszka. Gdy stronę startową wybierano losowo, orły wypadały w 50,0% rzutów. Wyniki opublikowano w czasopiśmie Journal of the American Statistical Association. Tekst pracy można przeczytać także w otwartym archiwum naukowym arXiv, jako preprint, czyli wersję udostępnioną poza czasopismem.
Co z tego wynika w praktyce? Kto widzi, którą stroną do góry leży moneta przed rzutem, odgadnie wynik minimalnie częściej niż co drugi raz. Przy jednym rzucie nie ma to znaczenia. Uczciwiej jest jednak, gdy rzucający nie wybiera strony startowej, a moneta wiruje wysoko i długo.
Moneta cyfrowa: dokładnie pół na pół
W komputerze ten problem znika. W rzucie monetą online nie ma fizyki, kciuka ani strony startowej. Rzut każdej monety to osobne losowanie jednej z dwóch wartości: orła albo reszki. Program bierze je z kryptograficznie bezpiecznego generatora, czyli takiego, którego wyników nie da się przewidzieć. Dlatego orzeł i reszka mają dokładnie po 50% szans, a kolejne rzuty nie zależą od siebie.
Animacja na ekranie to tylko ilustracja: program losuje wynik, zanim moneta zacznie się obracać. Można też włączyć tryb weryfikowalny. Wtedy wynik powstaje z publicznej rundy drand, czyli z losowej wartości, którą niezależna sieć serwerów ogłasza co kilka sekund. Taki wynik można sprawdzić dowodem.
Pół na pół nie znaczy po równo
Skoro szanse są równe, można by sądzić, że orły i reszki podzielą się po połowie. W praktyce nawet przy idealnej monecie rzadko wypada dokładnie tyle samo jednych i drugich. Opisuje to prawo wielkich liczb: im więcej rzutów, tym bliżej 50% jest udział orłów, czyli ich odsetek wśród wszystkich rzutów. Nie znaczy to jednak, że znika różnica między liczbą orłów i reszek. Ta różnica zwykle rośnie, mniej więcej jak pierwiastek z liczby rzutów.
Gdy rzucimy monetą 10 000 razy, normą jest wynik od 4900 do 5100 orłów. W tym przedziale kończy się około 95% takich prób. Różnica kilkudziesięciu orłów nie powinna więc nikogo dziwić.
Intuicję mylą też serie, czyli ciągi takich samych wyników z rzędu. Jeśli rzucimy monetą 100 razy, seria co najmniej sześciu orłów albo sześciu reszek pojawi się mniej więcej w 4 próbach na 5. Przy 10 000 rzutów najdłuższa seria liczy zwykle od 12 do 15 jednakowych wyników.
Długa seria nie jest przy tym „długiem”, który moneta musi spłacić w kolejnych rzutach. Po pięciu orłach z rzędu szansa na kolejnego orła wciąż wynosi 50%. Przekonanie, że teraz „należy się” reszka, to tak zwany błąd hazardzisty. W symulacji poniżej sprawdzisz, jak zmienia się udział orłów i jak długie bywają serie. Z kolei na desce Galtona, gdzie kulka na każdym kołku odbija się w lewo albo w prawo jak przy rzucie monetą, zobaczysz, jak często wypada każda łączna liczba orłów w wielu seriach rzutów.
Symulacja rzutów monetą
Wybierz liczbę rzutów i rzuć. Zobaczysz, ile wypadło orłów, jak zmieniał się ich udział i jak długa była najdłuższa seria jednej strony.
Jak rzucać uczciwie
Z tego wszystkiego wynikają trzy proste zasady:
- Rzucający nie powinien wybierać, którą stroną do góry ułoży monetę przed rzutem. Najlepiej, żeby tej strony w ogóle nie widział.
- Moneta powinna lecieć wysoko i obrócić się wiele razy.
- Gdy nie jesteście w jednym miejscu, użyjcie rzutu monetą online w trybie weryfikowalnym i wyślijcie dowód. Umówcie się wcześniej, że liczy się pierwszy rzut.